سایه ی سیاه مالچ پاشی بر سر خوزستان
سایه ی سیاه مالچ پاشی بر سر خوزستان
باید دید با ادامه عملیات مالچ پاشی سرانجام طبیعت و زیستگاه گونه های مختلف جانوری و گیاهی چه خواهد شد؟

عصر اولین ها// ایمان کاهکش:طی ماههای اخیر بار دیگر موضوع مالچ پاشی در خوزستان حساسیت های زیادی را برانگیخته و با واکنش های متعددی از سوی دوستداران طبیعت و فعالین محیط زیست مواجه شده است. آن گونه که مشخص است مالچ پاشی در ماسه‌زارهای منطقه خسرج (غرب کرخه) در حال انجام است و مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان از تمهیدات تثبیت ۹۰۰ هکتار ماسه‌زار در منطقه کرخه استان با روش مالچ‌پاشی خبر داده است.

«مالچ» نوعی پوشش برای تثبیت شن‌های روان در مناطق بیابانی است. مالچ نفتی نیز ماده‌ای شبیه به قیر سیاه است که همزمان با عملیات بیابان‌زدایی در خوزستان در سال ۱۳۴۷ اجرا شده است. موسویان مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان در نشست خبری اخیر اظهار داشت: تثبیت ۹۰۰ هکتار ماسه‌زار در منطقه کرخه استان با روش مالچ‌پاشی پیش بینی شده که عملیات تجهیز کارگاه و تمهیدات اجرای آن انجام شده است. وی افزود: یکهزار و ۴۵۰ میلیارد ریال اعتبار برای انجام عملیات مالچ پاشی به استان تخصیص داده شد که اگر این اقدام انجام‌ نشود منابع مالی تعیین شده به مرکز برگشت داده می شود. ضمن این که مالچ‌پاشی در کانون‌های ریزگرد انجام نمی‌شود و این اقدام در تپه‌های ماسه‌ای و برای تثبیت ماسه‌زارها صورت می‌گیرد.
از طرفی ۴ دیماه امسال طهماسبی دبیرستادملی هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار در نامه ای به مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان به جزئیات مالچ پاشی نفتی در غرب کرخه اشاره نموده است. در بخشی از این نامه آمده: «در خصوص مجوز صادر شده برای انجام عملیات مالچ پاشی، صرفاً در سال ۱۳۹۹ و برای مناطق خاص و تعیین شده با نقشه رقومی در استان های سیستان و بلوچستان، کرمان ۰شمال و جنوب استان) و خراسان جنوبی می باشد. ضمن این که این صورتجلسه تنها برای سال ۱۳۹۹ معتبر بوده و استان خوزستان را شامل نمی شود.
صورتجلسه مورد اشاره در نامه فوق با عنوان صورتجلسه هماهنگی انجام بند “ز” تبصره یک قانون بودجه سال ۱۳۹۹ است که در آن الزام به رعایت مفاد دستورالعمل فنی ارزیابی کارایی تثبیت کننده های خاک (مالچ) نیز اشاره شده است. علاوه بر این مقرر گردید تا مالچ پاشی صرفاً در سال ۱۳۹۹ در استان های سیستان و بلوچستان، کرمان و خرسان جنوبی انجام شود. این عرصه در محدوده های تپه های ماسه ای متحرک بدون پوشش گیاهی و یا با پوشش گیاهی کمتر از پنج درصد و با فاصله مناسبی از مناطق مسکونی، محدوده های با ارزش اکولوژیکی، گیاهی و جانوری و مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارد.
با این حال طبق جزء ۳ (بند ها) تبصره ۱ قانون بودجه سال ۹۸ اجرای عملیات خاک پوش (مالچ پاشی کردن) می بایست سازگار با محیط زیست و مورد تأیید سازمان ذیربط باشد. در حالی که مستندات علمی و میدانی نشان می دهد که مالچ نفتی سازگاری با محیط زیست و گونه های گیاهی و جانوری منطقه ندارد. همچنین در پیوست ۲-۱ دستورالعمل فنی ارزیابی کارایی تثبیت کننده های خاک (مالچ) ضابطه شماره ۷۸۳ منتشره از سوی سازمان حفاظت محیط زیست اشاره شده که کاربرد مالچ در عرصه های مسطح یا تپه های ماسه ای با کارایی تثبیت کننده خاک است. علاوه بر این مراجع صادرکننده گواهی مرکب از سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان مرجع نظارتی، سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور به عنوان مجری و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به عنوان مرجع علمی می باشند. هرچند تاکنون گواهی مربوط به مالچ نفتی اجرا شده در خوزستان منتشر نشده است.

با تمام این تفاسیر مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان در نشست خبری اخیر خود به گونه ای سخن گفته که مالچ پاشی فوایدی را نیز در پی دارد. موسویان با اشاره به مضرات حرکت ماسه‌های روان در استان بیان کرد: حرکت ماسه ها به جاده‌ها، مناطق روستایی و تاسیسات استان هجوم می‌آورد و باعث آسیب زدن به زیرساخت‌ها و یا خالی از سکنه‌شدن روستاها می‌شود. وی با بیان اینکه بعد از مالچ پاشی در هر هکتار ۲۵۰ اصله نهال کاشته می‌شود ادامه داد: هیچ نقطه مالچ‌پاشی شده در استان وجود ندارد که کاشت گیاه در آن انجام نشده باشد. همچنین تثبیت شن‌های روان باعث قوت گرفتن پوشش گیاهی و امکان کاشت و رشد نهال را با تثبیت رطوبت در زیر ماسه‌ها فراهم می‌کند. ضمن این که مالچ‌پاشی باعث می‌شود بین ماسه‌ها پیوستگی و همبستگی ایجاد شده و از حرکت ماسه در هوا و ایجاد آلودگی در منطقه جلوگیری کند.
آن چه مشخص است مطابق برنامه ریزی ها عملیات مالچ پاشی در خوزستان انجام می شود و متولیان امر نیز توجیهات خاص خود را برای انجام آن دارند. هرچند مالچ نفتی از موادی است که تثبیت ماسه های روان موفق عمل کرده اما طبق تحقیقات انجام گرفته به کرات دیده شده که عملیات مالچ پاشی روی گیاهان موجود و یا نهال های تازه کشت شده اثرهای منفی باقی می گذارد. همچنین اثرات مالچ نفتی بر روی جوانی زنی و استقرار گیاهان همواره از دغدغه های مسئولین امر و محدودیت های کاربرد این نوع مالچ بوده است. ضمن این که برپایه این تحقیقات مشخص شده اثرات سوء مالچ نفتی روی گیاهان چندساله ی موجود در عرصه مالچ پاشی منجر به خشکیدگی موقت و دایم برخی پایه های موجود در عرصه می گردد. علیرغم این موضوع باید دید با ادامه عملیات مالچ پاشی سرانجام طبیعت و زیستگاه گونه های مختلف جانوری و گیاهی چه خواهد شد؟