عصر اولین ها// پدیده گرد و غبار که سالهاست آسمان خوزستان را تیره و زندگی مردم را مختل کرده، امروز به بحرانی فراملی تبدیل شده است که سلامت، امنیت زیستمحیطی و توسعه پایدار منطقه را تحت تأثیر قرار داده است. این بحران ریشه در مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی دارد و مهار آن مستلزم رویکردی ترکیبی، متشکل از اقدامات عملی در داخل کشور و تحرک جدی در عرصه دیپلماسی منطقهای و بینالمللی است. در گام نخست، تسریع در کنترل کانونهای گرد و غبار داخلی اهمیت ویژه دارد.
هرچند طی سالهای اخیر پروژههای نهالکاری، مالچپاشی، احیای تالابها و مدیریت منابع آبی در کانونهای بحرانی مانند هورالعظیم و دشت آزادگان آغاز شده، اما این اقدامات هنوز به نتیجهای ملموس و پایدار منجر نشدهاند. تقویت بودجه، تسهیل روند اجرایی، استفاده از فناوریهای روز و جلب مشارکت جوامع محلی، شرط موفقیت این برنامههاست. مهار منشأهای داخلی، گام ابتدایی اما حیاتی برای کاهش بار گرد و غبار در خوزستان است. در سطح فرامرزی، سهم کانونهای خارجی، بهویژه در کشورهای عراق، سوریه و عربستان سعودی، قابل توجه است.
خشکسالیهای مکرر، کاهش شدید منابع آبی دجله و فرات، و تخریب تالابهای مهم در غرب عراق، سبب شده تا طوفانهای گرد و خاک به شکلی فزاینده از این مناطق به سمت ایران گسیل شوند. در چنین شرایطی، فعالسازی دیپلماسی محیطزیست ضرورتی اجتنابناپذیر است. دولت جمهوری اسلامی ایران باید ضمن پیگیری توافقات پیشین با عراق، زمینه اجرای پروژههای مشترک مقابله با بیابانزایی را فراهم کند؛ پروژههایی همچون احیای تالابهای مرزی، کاشت کمربندهای سبز و تثبیت خاک که با حمایت فنی سازمانهای بینالمللی میتواند اجرایی شود.
افزون بر این، استفاده از ظرفیت نهادهای منطقهای مانند سازمان همکاری اسلامی، سازمان همکاری اقتصادی (اکو) و کنوانسیونهای بینالمللی مرتبط با مقابله با بیابانزایی و تغییر اقلیم، بستر مناسبی برای جلب حمایتهای مالی و فنی فراهم میآورد. ایران باید موضوع گرد و غبار را به عنوان یک مسئله حقوقی ـ زیستمحیطی، در مجامع بینالمللی مطرح سازد و از سازوکارهای حقوقی موجود برای الزام کشورهای مبدأ به اجرای تعهدات زیستمحیطی بهره گیرد. استفاده از دیپلماسی حقوقی در کنار دیپلماسی فنی و سیاسی، راهکاری است که میتواند به حل ریشهایتر این بحران کمک کند.
پدیده گرد و غبار خوزستان، بحرانی فراملی است که مقابله با آن مستلزم همافزایی اقدامات داخلی و خارجی است. پیوند سیاستهای اجرایی در داخل کشور با تحرک دیپلماتیک در سطح منطقه و بینالملل، شرط عبور از این بحران است؛ بحرانی که نهفقط خوزستان، بلکه امنیت زیستمحیطی کل منطقه غرب آسیا را تهدید میکند.
