تالابهای استان خوزستان با تهدیدات عدیده ای روبرو هستند

نشست تخصصی تشکل‌های مردم‌نهاد حوزه تالابی کشور با معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب های سازمان حفاظت محیط زیست برگزار شد
نشست تخصصی معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌ها با تشکل‌های مردم‌نهاد حوزه تالابی کشور صبح روز چهارشنبه ۱۷ بهمن ماه، با حضور احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌ها، امیر عبدوس مدیر کل دفتر مشارکت و مسئولیت اجتماعی سازمان حفاظت محیط‌زیست آرزو اشرفی‌زاده مدیرکل دفتر حفاظت و احیای تالاب‌ها و جمعی از نمایندگان تشکل‌های مردم‌نهاد در تالار سرو پارک پردیسان برگزار شد.
عبدوس در ابتدای جلسه بیان نمودند که با حضور سرکار خانم دکتر انصاری انرژی بیشتری در حوزه جلسات با تشکل ها حس می شود که این روند ادامه دار است و با همکاری سمن ها می توان به موفقیت های زیادی در زمینه حفاظت از تالاب ها دست یافت.
اشرفی زاده از تفاهم نامه ادامه همکاری دولت ژاپن با هدف استقرار کشاورزی پایدار و تنوع درآمدهای معیشتی جوامع وابسته به تالاب و UNDP در جهت بهبود وضعیت تالاب های ایرن، همچنین شکل گیری دوباره شبکه تشکل های تالابی سخن گفت.
اکرم ابراهیمی مدیر مؤسسه سبزگامان دیار بلوط و بابونه و نماینده استان خوزستان در این جلسه گفت: همانطور که خوب می دانید، بسیاری از تالابهای کشور حال و روز خوشی ندارند و در اتفاق پیش آمده هر یک به نوعی مقصریم و اگر دیر دست بکار شویم بزودی باید بجای واژه ی تالاب از واژه ی دشت استفاده کنیم.
وی افزود: بر کسی پوشیده نیست که تالابها هر کدام با گونه های گیاهی و جانوری منحصر به فرد و دارابودن ویژگیهای اکولوژیکی خاص، در حیات کره زمین نقش بسیار مهمی را ایفا می کنند؛ در نتیجه شناسایی پیشران های تهدید و فشارهای وارد بر تالاب ها برای حفاظت از این اکوسیستم های مهم لازم و ضروری است. به عبارت دیگر، تا زمانی که علل بروز شرایط نامطلوب تالابها واکاوی نشود، نمی توان به جد برای کاهش یا رفع آن چاره اندیشی نمود.

ابراهیمی تصریح کرد: در یک نگاه اجمالی می توان گفت تالابهای کشور به چهار دلیل عمده از جمله تغییرات اقلیمی، عوامل خارج از مرز، سیاست های غلط دولت و عوامل انسانی دستخوش تغییرات بسیار شده که آنها را بسوی خشک شدن و در نهایت مرگ رهسپار خواهد کرد. هر تالاب متأثر از یک یا چند عامل مخرب، شرایط نامساعدی را تجربه می کند که نتایج آن در نهایت دامن گیر خود بشر خواهد شد؛ پس تنها راه حل برای نجات تالابها، حل مشکل از سرچشمه است.
مدیر موسسه سبزگامان دیار بلوط و بابونه خاطرنشان ساخت :در خوزستان شش تالاب به نامهای هورالعظیم با مساحت بیش از ۱۲۰ هزار هکتار، شادگان با مساحتی بیش از ۴۰۰ هزار هکتار، بندون با مساحتی بیش از ۱۱۰۰ هکتار، میانگران با مساحتی حدود ۲۵۰۰ هکتار، شیمبار با مساحتی بیش از ۱۲۰۰ هکتار و بامدژ با مساحت ۳۸۰۰ هکتار وجود دارد. در مورد سه تالاب بین المللی شادگان، بامدژ و شیمبار اقدامات خوبی در جهت احیا و حفاظت از تالاب صورت گرفته و یا در دست انجام است. اما تالابهای هورالعظیم، بُندون و میانگران با تهدیدات عدیده ای روبرو هستند که آنها را در شرایط نامطلوبی قرار داده و در شرف از بین رفتن و حذف همیشگی هستند.
این فعال محیط زیست تصریح کرد: در هورالعظیم دخل‌وتصرف‌های انسانی که از زمان جنگ آغاز شد و تا امروز به فعالیت‌های نفتی رسیده، تغییرات اکولوژیکی فاحشی در تالاب به وجود آورده است. تالاب هورالعظیم آخرین بازمانده تالاب‌های بین‌النهرین است که در جنوب غربی کشور در مرز ایران و عراق قرار دارد؛ به گونه ای که یک سوم این تالاب با مساحت بیش از ۱۲۰ هزار هکتار در ایران و دوسوم آن در عراق است. با وجود اینکه بخش عراقی هورالعظیم در فهرست تالاب‌های بین‌المللی ثبت شده است، اما بخش ایرانی هورالعظیم با وجود همه ارزش‌های اکولوژیک هنوز در فهرست رامسر سایت ثبت نشده است. بی آبی و نفت دو‌چالش مهمی است که هورالعظیم با آنها روبروست. روند خشک شدن تالاب با آبگیری سد کرخه آغاز و با ظهور شرکت‌های نفتی شدت گرفت‌. چهار میدان نفتی آزادگان شمالی، آزادگان جنوبی، یاران شمالی و یاران جنوبی در این تالاب فعالیت دارند. تا کنون ۳۰۰ حلقه چاه نفت در هورالعظیم احداث شده که تنها ۱۰۰ حلقه از آنها دارای مجوز است. چالش دیگری که هورالعظیم با آن روبروست تخلیه پساب‌های شور نیشکر و کشاورزی به بیش از نیمی از مساحت تالاب است که قسمت‌های وسیعی از آن را به شوره‌زار تبدیل کرده است. در کنار تمام عوامل داخلی و خارجی، سدسازی های کشور ترکیه بر روی رودخانه دجله از علل دیگر خشک شدن تالاب هورالعظیم، ایجاد کانون های فرسایش بادی و تولید گرد و غبار می باشد که بر روی زندگی، سلامت و معیشت مردم منطقه تأثیرات منفی بسیاری داشته است.
ابراهیمی در ادامه گفت: در تالاب بندون ایذه که این روزها بیشتر با نام دشت بندون از آن یاد می شود، گاومیش ها سرگردان و عرصه ی تالاب به پیست ماشین سواری و تالار برگزاری مراسم جشن تغییر کاربری داده است. در حالی که از سوی دیگر واگذاری بخش وسیعی از محدوده تالاب به اداره راه و شهرسازی که از سالیان پیش صورت گرفته، ساخت و سازهای زیادی را به دنبال داشته است. در کنار تغییرات اقلیمی و کم بارشی، حفرحلقه چاه های متعدد بر روی سفره آب های زیر زمینی و سرچشمه های تغذیه کننده تالاب، از عوامل اصلی تبدیل این تالاب به کانون ریزگرد می باشد.
عضو تشکل های تالابی خوزستان افزود: تالاب میانگران ایذه نیز با ورود فاضلاب شهری، بیمارستانی و روستایی به قلب آن دیگر رمقی برای نفس کشیدن ندارد. از سوی دیگر، زمین خواری، دخل و تصرف وسیع در عرصه های تالابی و تغییر کاربری اراضی تالابی با اقداماتی چون آتش سوزی های عمدی در فصول خشک و کم بارش، توسط برخی افراد سودجو، مشکل بزرگ دیگریست که تا دل تالاب کشیده شده است.
وی گفت: تالابهای بندون و میانگران با دارا بودن ویژگیهای خاص و منحصر به فرد از جاذبه های طبیعی گردشگری شمال شرق خوزستان هستند؛ رشته کوه های مرتفعی چون منگشت، چیوه و تنوش در گرداگرد تالاب ها بر زیبایی آنها افزوده و وجود محوطه های باستانی و تاریخی ارزشمندی با نقش برجسته ها و گورستان هایی قدیمی چون نقش برجسته شهسوار و‌ گورستان شیرهای سنگی، نقش برجسته های کولفرح، خنگ اژدر، خنگ کمالوند و خنگ یارعلیوند در حاشیه تالاب ها، آنها را به مقاصد مهم گردشگری تبدیل کرده است. با توجه به تمام موارد فوق و قدمت و اهمیت این تالابها که در سفرنامه های گردشگران و مورخان مشهور نیز به آن شاره شده و اینکه این تالابها بخشی از پرونده ثبت جهانی ایذه در یونسکو نیز می باشند، لازم و ضروریست که با اقدامات سنجیده، مستمر و جدی در جهت احیا و نجات تالابها گام برداشت و به توسعه گردشگری پایدار نیز کمک نمود.
مدیر موسسه سبزگامان دیار بلوط و بابونه گفت: در زمینه آگاه سازی جوامع محلی از مزایای تالاب، می توان از طرح های توانمندسازی بهره گرفت؛ همچنان که این طرح برای جوامع محلی حاشیه تالاب میانگران ایذه اجرا شد و در قالب گزارشی مکتوب و جداگانه، مطالبات اصلی مردم در راستای حفاظت از این تالاب و بهره برداری پایدار از آن بیان شده که از جنابعالی پیگیری و اقدام لازم را در این زمینه خواستاریم.
وی افزود: با توجه به اجرای طرح بزرگ آبرسانی فدک در شمال شرق خوزستان در جهت تأمین آب شرب و کشاورزی ۶۸۹ روستا و ۷ شهر از جمله ایذه، می توان انتظار داشت که حق آبه ای برای دو تالاب بندون و میانگران لحاظ شود و امیدوار بود که با رفع مشکل کم آبی، جاری شدن آب در دشت های ایذه و اقداماتی مانند مسدود نمودن چاههای حفر شده در پیرامون تالابها و جلوگیری از حفر چاه های جدید، به تالاب ها حیات دوباره بخشید. امیدوارم قبل از اینکه مرگ آبگیرهای خوزستان را به نظاره بنشینیم، برای احیای آنها کاری کنیم.
ابراهیمی همچنین یادآور شد : در نهایت، مدیریت زیست بومی تالابهای کشور در بسترهای قانونی با کاهش یا حذف فشارهای وارد بر تالابها و پیامدهای ناشی از استمرار آن، امنیت محیط زیستی، امنیت آب، امنیت غذایی و در نهایت امنیت ملی را تضمین خواهد کرد.
تقاضا محور بودن طرح ها یعنی اینکه برآمده از دل تالابها باشند، برخورد قاطع با متجاوزان به تالاب، تعامل با سایر نهادها در جهت حفاظت از تالاب، داشتن دو رویکرد آموزشی و معیشتی(درآمدزایی برای جمامع محلی از طریق گردشگرپذیری برای ایجاد انگیزه در جهت حفاظت از تالاب)، تأکید و پافشاری بر تأمین حق آبه تالاب ها توسط وزارت نیرو، بررسی فون و فلور مناطق تالابی، مقابله و مطالبه گری سمن ها در برابر نهادهای دولتی مخرب تالاب که به دنبال توسعه ناپایدار هستند، پیگیری قانون رفع تعارض منافع، در اولویت قراردادن تالابهایی که شرایط بحرانی دارند؛ مثل تالاب انزلی و هورالعظیم، رسیدگی به تعرضات وسیع جوامع محلی به حریم تالاب ها، ورود فاضلاب های مختلف به تالاب ها، استفاده از تجارب موفق تالابی مثل کمجان، آموزش دوره پروپوزال نویسی و .. از موارد مهمی بود که توسط نمایندگان تالابی در جلسه مطرح شد.
در پایان، دکتر اشرفی زاده بخشی از اقدامات صورت گرفته و در دست انجام در خصوص احیای تالاب ها را ارائه نمودند. طرح های تقاضا محور و طبیعت گردی جامعه محور برای بهره برداری خردمندانه از تالاب ها را نیز طرح های مؤثر و قابل قبولی در راستای حفاظت از تالاب ها دانستند. همچنین بیان نمودند که بند ب ماده ۳۸ برنامه هفتم توسعه وزارت نیرو را به تأمین حق آبه تالابها و جلوگیری از برداشت غیرمجاز این حق آبه مکلف نموده است. وی افزود که همکاری با سمن‌ها در حوزه تالاب‌ها می‌تواند موفقیت‌آمیز باشد و از این رویکردها استقبال می‌کنیم و امیدواریم با برگزاری این جلسات شاهد اتفاقات مثبتی در حوزه حفاظت از تالاب‌ها باشیم.
در ادامه سرکار خانم دکتر اثنی عشری بیان نمودند که طرح حفاظت از تالابها برای معرفی یک رویکرد پایلوت جدید(مانند کشاورزی پایدار) است تا پس از اجرا دستاوردهای مثبت آن توسط دست اندرکاران توسعه پیدا کند و برای حصول بهبودی صد در صد و ایده آل نیست. این کار می تواند با استفاده از ظرفیت جمع محلی، اما در بستر قوانین و مقررات صورت گیرد.
جناب دکتر لاهیجان زاده ضمن اشاره به قانون حفاظت از تالاب ها بیان نمودند که در قالب چهار بند، همه موارد خیلی محکم و قابل استناد و اجرا بیان شده است. پیگیری صدور سند مالکیت تالابها به نام محیط زیست برای تالاب ها موضوع دیگری بود که ایشان به آن اشاره نمودند. همچنین با جمع بندی تمام مطالب بیان شده توسط حاضرین در جلسه به تمام سؤالات مطرح شده پاسخ دادند و اقدامات صورت گرفته و یا در حال انجام در جهت حفاظت و احیای تالابها را بصورت شفاهی و تصویری تشریح نمودند.